Tymianek - roślina lecznicza oraz przyprawa

Rośliny lecznicze

Rośliny lecznicze znane są ludzkości od tysięcy lat. Nasi przodkowie w poszukiwaniu roślin jadalnych odkrywali metodą prób i błędów cenne właściwości niektórych z nich i tę wiedzę przekazywali sobie z pokolenia na pokolenie, znajdując coraz to nowe zioła, doskonaląc sposoby ich przyrządzania, dostrzegając kolejne, tkwiące w nich możliwości. Stosowanie ziół w celach leczniczych było działaniem powszechnym, albowiem żyjący w dawnych wiekach rzadko korzystali z porad lekarzy, a z całą pewnością niemal w ogóle nie odwiedzali apteki, musieli zatem jakoś sobie radzić z nękającymi ich chorobami i dolegliwościami. Z czasem dostrzeżono także cenne własności kosmetyczne i smakowe niektórych roślin oraz ich dobroczynne walory profilaktyczne. Po długim okresie lekceważenia, a nawet zapomnienia, po latach fascynacji lekarstwami wytwarzanymi przez przemysł farmaceutyczny, dzisiaj ponownie zioła przeżywają swój renesans. Czym zatem są te niezwykłe rośliny o leczniczej mocy i które z nich można zaliczyć do kategorii ziół? Otóż są to te rośliny, które zawierają substancje mające aktywny wpływ na funkcjonowanie organizmu i dostarczające surowca zielarskiego. Najogólniej rzecz ujmując, można je podzielić na rośliny lecznicze oraz przyprawowe, chociaż część z nich pełni obie te funkcje jednocześnie, to znaczy są przydatne zarówno w leczeniu chorób, czasem w profilaktyce i kosmetyce, jak i w kuchni.

Właściwości tymianku

Do uniwersalnych, łączących różne oddziaływania ziół, należy tymianek, fachowo nazywany tymiankiem pospolitym, zaliczany do rodzaju macierzanki, znany i powszechnie stosowany już w starożytnym Egipcie. Pierwotnie uprawiany w rejonie Morza Śródziemnego, do Polski przywędrował razem z królową Boną. W tamtych też czasach pojawił się zwyczaj obdarowywania wyruszających na wyprawy wojenne rycerzy właśnie zielem tymianku, co mogło wynikać z przeświadczenia o drzemiącej w nim mocy dodawania odwagi.

Tymianek posiada niezwykle cenne walory lecznicze. Wyciąg z tego ziela stosuje się w nieżytach górnych dróg oddechowych, działa bowiem wykrztuśnie, zapobiegając jednocześnie nadmiernemu wysuszeniu błon śluzowych. Stosowany w tej roli może mieć nie tylko postać syropu, ale także znakomitego miodu tymiankowego wspomagającego leczenie chorób układu oddechowego. Zastosowanie tymianku w tego typu schorzeniach wynika również z innej ważnej właściwości leczniczej, mianowicie jego działania bakteriobójczego, szczególnie przeciw szczepom paciorkowców, nawet odpornych na antybiotyki. Walory antyseptyczne powodują, że zarówno ziele, jak i olejek tymiankowy wykorzystuje się w rozmaitych preparatach kosmetycznych i do higieny osobistej, gdyż działa odkażająco i przeciwzapalnie na skórę i błony śluzowe. Stwierdzono również jego skuteczność w zwalczaniu pasożytów jelitowych, grzybów, drożdżaków, bakterii ropotwórczych, łojotoku i łupieżu.

Oddzielną dziedzinę stanowią znakomite walory tymianku jako przyprawy do potraw. Zarówno suszony, jak i świeży, ma wyrazisty, orzeźwiający zapach i pikantny, lekko gorzkawy smak. Znaczne ilości olejku eterycznego zawarte w tej roślinie powodują, że jest ona silnie aromatyczna i w dodatku z innymi ziołami, w postaci na przykład mieszanki prowansalskiej, przyspiesza i ułatwia trawienie.

Zastosowanie tymianku

Tymianek w kuchni

Jak już wspomniano, syrop z tymianku stosuje się w chorobach górnych dróg oddechowych, między innymi w suchym kaszlu, chrypce, trudnościach w odkrztuszaniu, nadmiernym wysuszeniu błon śluzowych gardła i krtani, a w formie płukanek w zapaleniu jamy ustnej i gardła. Z kolei olejek tymiankowy używany jest do inhalacji w nieżycie gardła i oskrzeli, do płukania w przypadku zapalenia jamy ustnej, dziąseł i migdałków. Jeśli chodzi o zastosowania zewnętrzne, z uwagi na własności antyseptyczne, tymianek wchodzi w skład licznych preparatów dermatologicznych i pielęgnacyjnych, mydeł, szamponów, toników, żelów, a nawet past do zębów. Cenne walory tymianku sprzyjają w tej dziedzinie zwłaszcza osobom cierpiącym na paradontozę czy nadwrażliwość zębów i dziąseł. Ziele tymianku odnajdziemy również w preparatach stosowanych w przypadkach niedokrwistości, krwawienia wewnętrznego, bolesnego miesiączkowania czy zaburzeniach cyklu. Wieloaspektowe oddziaływanie widoczne jest też w innych zastosowaniach, mianowicie przy nieżycie żołądka, zaburzeniach pracy wątroby i jelit, biegunce, robakach. Nawet kiedy dokuczają nam korzonki lub reumatyzm, tymianek może przynieść ulgę, albowiem powoduje większe ukrwienie zakończeń nerwowych.

Osobną, ale równie istotną kwestią, jest tymianek w kuchni. Jego dobroczynny wpływ na organizm jest powodem, dla którego w pewnych kręgach kulturowych bez tymianku obejść się nie sposób. Tak jest na przykład w przypadku kuchni prowansalskiej, stąd obecność tymianku, obok innych suszonych roślin, w tak zwanych ziołach prowansalskich. Ta wspaniała roślina, dodawana do potraw, zwłaszcza pieczonych i smażonych, pozytywnie oddziałuje na procesy przemiany materii pobudzając wydzielanie soków żołądkowych, a jej niepowtarzalny aromat dodaje wartości każdemu podawanemu posiłkowi.

Uprawa tymianku

Nawet w małym ogródku warto wygospodarować trochę miejsca na posadzenie ziół. Nie wymagają one szczególnych zabiegów pielęgnacyjnych, pięknie pachną, a posiadanie pod ręką świeżych i aromatycznych ziół sprawi, że nasze potrawy będą charakteryzowały się wyjątkowymi walorami smakowymi i zapachowymi. Jednocześnie mogą stanowić prawdziwą ozdobę naszego ogrodu, wystarczy tylko umiejętnie rozplanować ich położenie pośród innych roślin, na przykład na rabacie z kwitnącymi bylinami, obok tarasu lub skalniaka.

Tymianek jest krzewinką osiągającą 30 centymetrów, o drobnych liściach i kwiatach zebranych na szczytach pędów. Okres kwitnienia przypada na lipiec i sierpień. Można go uprawiać z nasion lub rozsady, najlepiej jednak kupić nasiona w sklepie ogrodniczym i wysiać je bezpośrednio do gleby, bądź już w marcu zorganizować w mieszkaniu mini inspekty, to znaczy wysiać nasiona do płytkiej skrzyneczki w rzędy oddalone o około 5 centymetrów. Kiedy siewki będą już liczyły kilka centymetrów, można je wysadzać po dwie razem na grządkę. Poszczególne rzędy powinny być oddalone o 40 centymetrów, a siewki od siebie w każdym rzędzie o 20 centymetrów. Chodzi o to, żeby rośliny miały dostatecznie dużo miejsca na swobodne rozkrzewianie się i rozwój. Na obsadzenie grządki o długości metra potrzeba około 30 siewek. Jeżeli natomiast wysiewamy nasiona bezpośrednio do gleby, trzeba pamiętać, żeby nie przykrywać ich ziemią, gdyż do wykiełkowania potrzebują światła słonecznego. Podobnie jak inne zioła, tymianek dobrze znosi nasze warunki klimatyczne, nawet suszę, pielęgnacja polega w zasadzie na odchwaszczaniu i spulchnianiu gleby i podlewaniu co jakiś czas. Zioła rosną bujniej, kiedy je przycinamy, zatem pierwszy zbiór polegający na ścinaniu wierzchołków pędów na początku okresu kwitnienia, nie tylko przysparza nam cennego surowca, ale również sprzyja rozwojowi roślin. W miarę odrastania pędów możemy je sukcesywnie przycinać, pamiętając jednak, że ostatni zbiór powinien nastąpić nie później, niż w końcu sierpnia. Zebrane w ten sposób kwiaty, liście i wierzchołki młodych pędów można zamrozić lub wysuszyć w przewiewnym i suchym miejscu.

Jednak ponieważ zioła są najsmaczniejsze i najbardziej aromatyczne, kiedy są świeże, możemy naturalnie zbierać je na bieżąco, poprzez ucinanie lub uszczykiwanie wierzchołków. Jeżeli nie posiadamy ogrodu albo z pewnych względów nie możemy posadzić w nim ziół, zawsze można urządzić sobie zielny ogródek w domu, efektowne i aromatyczne zioła w doniczce z pewnością będą ozdobą każdej kuchni. Tego rodzaju uprawa naprawdę nie jest skomplikowana, wystarczy jedynie zadbać o kilka szczegółów. Przede wszystkim nie należy kupować ziemi do kwiatów, ponieważ zawiera ona zbyt wiele związków chemicznych, unikać metalowych osłonek, ponieważ zioła w nich zgniją, na dno donicy nasypać warstwę kamyków lub żwiru, podlewać systematycznie i zraszać liście, zapewnić dostateczną ilość światła, ale nie narażać na nadmierne nasłonecznienie i stale uszczykiwać lub przycinać. Warto zainwestować odrobinę starań, aby zapewnić sobie ciągłą dostawę świeżych ziół bezpośrednio w zasięgu ręki i mieć przy tym zapewnioną piękną dekorację kuchni.

Przepisy kulinarne z tymiankiem

Tymianek jest, obok innych ziół, powszechnie stosowany jako przyprawa do różnych potraw, bądź samodzielnie, bądź jako istotny składnik mieszanki, zwanej ziołami prowansalskimi. Wspaniale sprawdza się w charakterze dodatku do kiełbasy, jaj, sera, roślin strączkowych, mięs pieczonych i duszonych, do kiszenia ogórków. Oprócz tego jednak występuje jako zasadniczy element wielu smakowitych dań czy produktów.

Ważnym tego przykładem jest znakomite masło tymiankowe lub tymiankowo-czosnkowe, podawane do tostów czy świeżego pieczywa, charakteryzujące się niepowtarzalnym smakiem i aromatem. Przyrządza się je bardzo prosto, ucierając z masłem drobno posiekany, świeży tymianek plus ewentualnie czosnek. Poza smarowaniem pieczywa, świetnie nadaje się do innych potraw, na przykład pieczonych ziemniaków, kurczaka, królika, szparagów, sandacza.

Prawdziwie smakowite połączenie stanowi połączenie tymianku z grzybami czy pomidorami, a zupełnie niepowtarzalny i oryginalny jest tymiankowy koktajl będący miksem soku z winogron, cytryny, wody mineralnej i świeżego tymianku czy też lemoniada truskawkowa z tymiankiem.

Nawet jeśli nie dysponujemy świeżym tymiankiem, możemy również zaskoczyć domowników czy gości tymiankowymi specjałami w rodzaju szaszłyków wieprzowych marynowanych w miodzie z dodatkiem tymianku i czosnku, placków ziemniaczanych z kukurydzą i tymiankiem, czy też sufletem z cukinii i sera, naturalnie z tymiankiem jako dodatkowym składnikiem.

Dominującą rolę pełni tymianek w kuchni prowansalskiej. Jeżeli więc mamy ochotę na jakiś specjał w tym wydaniu, spróbujmy zapiekanki z pieczarek po prowansalsku, prowansalskiej zupy czosnkowej, tarty ze szparagami, kozim serem i tymiankiem, cielęciny z tymiankiem i oliwkami, czy tapenady – pasty do pieczywa z oliwek, kaparów, filetów anchois, oczywiście z dodatkiem tymianku, króla ziół prowansalskich.